Gần đây tôi bắt gặp một phân tích về địa chính trị khá gây sốc, không khỏi muốn chia sẻ lại.

Từ việc tháng 1 năm ngoái Maduro bị lực lượng đặc nhiệm Mỹ trực tiếp bắt đi, đến cuối tháng 2 năm nay lãnh đạo tối cao Iran qua đời trong một cuộc không kích, rồi đến việc Syria từ một nước bị trừng phạt trở thành nước được đầu tư — ba chiến tuyến này thoạt nhìn có vẻ tách rời, nhưng thực chất đều phơi bày cùng một logic: Trump đang biến chính sách đối ngoại thành một cuộc sáp nhập – mua bán doanh nghiệp.

Trước hết, nói về phía Venezuela. Lực lượng Mỹ không làm kiểu đổi thay chế độ truyền thống, mà là trực tiếp nắm quyền sinh tử đối với nguồn lực của một quốc gia. Trong bài diễn văn về tình hình đất nước, Trump khoe rằng Mỹ đã tiếp nhận hơn 80 triệu thùng dầu; bộ trưởng năng lượng thì còn nói thẳng hơn: các công ty Mỹ đã cam kết đầu tư vài trăm triệu USD để khôi phục mỏ dầu, còn chính quyền mới hoàn toàn phụ thuộc vào dòng tiền của chính phủ Mỹ. Đây không phải trừng phạt, mà là “lưu giữ” tài nguyên.

Sự thay đổi ở Syria còn tinh vi hơn. Tháng 6 năm ngoái, Trump ban hành một sắc lệnh hành chính hủy bỏ lệnh trừng phạt nhắm vào Syria, và Liên minh châu Âu lập tức làm theo. Nhưng danh sách các yêu cầu ẩn sau đó bộc lộ trần trụi mục tiêu địa chính trị của Mỹ — tham gia Thỏa thuận Abraham, trục xuất các phần tử khủng bố, giúp Mỹ ngăn chặn IS (Nhà nước Hồi giáo) trỗi dậy. Syria từ một quốc gia bị cô lập, bỗng chốc trở thành quân cờ then chốt để Mỹ tháo dỡ “Trục kháng cự” của Iran. Đồng thời, Mỹ cũng gây áp lực lên Tòa án Tối cao, yêu cầu chấm dứt tình trạng bảo hộ tạm thời đối với 6000 người Syria, với lý do: “Chính quyền Assad đã sụp đổ rồi, các ông/bà nên về nhà”. Hoạt động dỡ bỏ trừng phạt và trục xuất người tị nạn diễn ra đồng bộ như vậy đã phô bày trọn vẹn sự lạnh lùng của một thương vụ.

Còn với Iran, đó là một cuộc “tuyên bố” bằng quân sự hoàn toàn. “Chiến dịch Sư tử gầm” vào ngày 28 tháng 2 không phải kiểu chỉ oanh tạc đơn thuần các cơ sở hạt nhân như hồi tháng 6 năm ngoái, mà là nhằm phá hủy triệt để hệ thống chỉ huy của Iran. Theo các thông tin đưa trên báo chí, cuộc không kích lần này khiến hơn 200 người ở Iran thiệt mạng, trong đó có 150 trẻ em tại một trường tiểu học. Điều mang tính biểu tượng nhất là lãnh đạo tối cao Iran Hamenei đã thiệt mạng trong cuộc tấn công này. Để đáp trả, Iran tuyên bố đóng cửa eo biển Hormuz — “cổ họng” vận chuyển 20% lượng dầu của toàn cầu. Giá dầu quốc tế lập tức tăng vọt, chuỗi cung ứng toàn cầu đứng trước một cú sốc mới.

Tôi nhận thấy một hiện tượng khá thú vị: ba quốc gia này đúng là cùng thỏa mãn ba điều kiện — đều có năng lượng hoặc khoáng sản mà Mỹ đang cần gấp, vị trí địa lý đều then chốt, và trong nước đều tồn tại những mâu thuẫn hoặc giai đoạn yếu kém có thể khai thác. Có chuyên gia cho rằng, chính sách đối ngoại nhiệm kỳ thứ hai của Trump thể hiện rõ một “sự kiềm chế có chọn lọc” — thận trọng với các đại cường như Trung Quốc và Nga, nhưng lại ra tay quyết liệt với những đối tượng kiểu “phô diễn sức mạnh chi phí thấp” như Iran và Venezuela.

Sự đối chiếu dữ liệu gây mỉa mai nhất là gì? Chưa đầy 1 năm trong nhiệm kỳ thứ hai, quân đội Mỹ đã thực hiện các đòn tấn công quân sự tại 7 quốc gia, số lần không kích vượt hơn 600 lần, đã ngang bằng với 8 năm nhiệm kỳ của Obama. Ông Trump, người từng hứa “tránh chiến tranh vô nghĩa”, nay lại vui vẻ nhận chiếc huy chương giải Nobel Hòa bình do phe đối lập Venezuela “tặng”.

Vấn đề sâu xa hơn là Mỹ đang biến “đổi thay chế độ” thành chuyện thường nhật. Nếu một đại cường có thể tùy ý bắt giữ tổng thống của một quốc gia khác, rồi không kích vào lãnh tụ tối cao của họ, thì trật tự quốc tế được xây dựng sau Chiến tranh thế giới thứ 2 dựa trên nguyên tắc bình đẳng về chủ quyền, sẽ thật sự quay trở lại luật rừng của thế kỷ 19. Khi người đặt ra luật lệ bắt đầu giày xéo luật lệ, các quốc gia còn lại chỉ có hai lựa chọn: khuất phục trước sức mạnh, hoặc tăng tốc vũ trang cho mình.

Dầu của Venezuela vẫn liên tục chảy đến các nhà máy lọc dầu của Mỹ, các hợp đồng tái thiết Syria đang bị các quốc gia vùng Vịnh chia nhau, còn bầu trời Iran vẫn còn bom rơi xuống. Cuộc “chiến tranh chớp nhoáng” kéo dài qua ba châu lục này, mục tiêu thực sự chưa bao giờ là “dân chủ” hay “chống khủng bố”, mà là quyền kiểm soát tài nguyên và quyền thống trị các tuyến đường. Trump đã dùng vô số lần tập kích bất ngờ vào lúc nửa đêm để nhắn với thế giới: Trong kỷ nguyên mới này, không có chỗ cho kẻ đứng ngoài cuộc, chỉ có các trạm xăng.