Nadiem Makarim, cựu bộ trưởng giáo dục Indonesia và đồng sáng lập Gojek, đã chính thức được chỉ định là nghi phạm và bị tạm giam vào ngày 4 tháng 9 năm 2025, liên quan đến cuộc điều tra về một chương trình mua sắm máy tính xách tay. Vụ việc xoay quanh việc mua sắm khoảng 1,2 triệu máy tính xách tay Chromebook trong giai đoạn 2020 đến 2022, trị giá khoảng 10 nghìn tỷ rupiah (US$580 triệu), và đã trở thành một vụ án thử nghiệm cho việc liệu các quyết định chính sách ở Indonesia có thể đi vào trách nhiệm pháp lý hình sự hay không.
Bối cảnh: Chương trình Số hóa
Trong đại dịch Covid-19, bộ giáo dục Indonesia đã triển khai một chương trình số hóa nhằm đẩy nhanh việc ứng dụng công nghệ trong các lớp học. Tuy nhiên, đã xuất hiện nghi ngờ vào tháng 5 năm 2025 khi Văn phòng Tổng chưởng lý của Indonesia (AGO) bắt đầu điều tra quy trình mua sắm.
Theo các cáo buộc của công tố viên được đọc tại tòa, bộ giáo dục đã mua sắm máy tính xách tay Chromebook mặc dù có các khuyến nghị nội bộ ưu tiên các thiết bị chạy hệ điều hành Microsoft Windows. Một cuộc rà soát nội bộ năm 2018 của bộ đã phát hiện rằng Chromebooks cần có kết nối internet ổn định để hoạt động hiệu quả.
Các cáo buộc cốt lõi
Các công tố viên cho rằng Makarim đã thực hiện việc mua sắm theo cách lệch khỏi kế hoạch ban đầu, vi phạm các nguyên tắc đấu thầu mua sắm công. Họ cũng cáo buộc rằng một số nhà cung cấp đã bán các máy tính xách tay cho chính phủ với giá bị thổi phồng, góp phần gây ra các khoản thất thoát ước tính của nhà nước hơn 2,1 nghìn tỷ rupiah (US$122 triệu).
AGO cũng đã nêu tên bốn nghi phạm khác, bao gồm Ibrahim Arief, cựu phó chủ tịch tại nền tảng ecommerce Bukalapak, người là cố vấn cho chương trình số hóa của Bộ Giáo dục.
Mối liên hệ với Google
Một tranh cãi trung tâm trong vụ án liên quan đến các liên kết bị cáo buộc giữa việc mua sắm Chromebook và các khoản đầu tư của gã khổng lồ công nghệ Mỹ Google vào Gojek. Tại phiên điều trần đầu tiên vào tháng 1, các công tố viên cáo buộc rằng Makarim đã đặt ra các yêu cầu thực chất chỉ khớp với hệ điều hành của Google, nhằm đưa công ty trở thành “người điều khiển duy nhất hệ sinh thái giáo dục tại Indonesia”.
Các công tố viên cáo buộc rằng Makarim đã tìm cách làm giàu cho bản thân thông qua việc chuyển tiền đầu tư 809 tỷ rupiah (US$47 triệu) từ Aplikasi Karya Anak Bangsa – một trong các đơn vị của Gojek – sang Gojek Indonesia. Họ chỉ ra các khoản đầu tư của Google vào Aplikasi Karya Anak Bangsa trong giai đoạn 2017 đến 2021, tổng cộng khoảng US$786 triệu( trong suốt giai đoạn đó.
Các công tố viên cho tòa biết rằng chương trình đã được triển khai sau khi Makarim, theo cáo buộc, đã tổ chức một số cuộc họp vào năm 2020 với đại diện của Google Asia Pacific và Google Indonesia. Makarim đã phủ nhận cáo buộc này tại tòa.
Sự biện hộ của Google
Tại một phiên điều trần vào ngày 20 tháng 4, ba cựu lãnh đạo Google Asia Pacific đã làm chứng và bác bỏ các cáo buộc. Caesar Sengupta, cựu phó chủ tịch Google Asia Pacific, nói với tòa rằng Google là một nhà đầu tư thiểu số trong các công ty gắn với hệ sinh thái công nghệ của Indonesia và không kiểm soát các quyết định chính sách của doanh nghiệp hoặc của chính phủ.
“Hoàn toàn không có mối quan hệ nào giữa khoản đầu tư của Google và chính sách của chính phủ về việc sử dụng ChromeOS,” Sengupta nói. Ông cho biết thêm rằng cáo buộc về việc thanh toán 809 tỷ rupiah là “không đúng và không phản ánh những gì chúng tôi đã làm”.
Scott Beaumont, cựu chủ tịch Google Asia Pacific, cũng lặp lại lời khai này thông qua hội nghị video từ Singapore, nói rằng chưa từng có bất kỳ yêu cầu nào từ chính phủ Indonesia về đầu tư hoặc thanh toán liên quan đến chính sách Chromebook.
Lập trường của Makarim
Makarim liên tục phủ nhận mọi hành vi sai phạm. Trong các tuyên bố được đăng trên tài khoản LinkedIn của ông )hiện do nhóm luật sư của ông quản lý sau khi ông bị tạm giam, ông nói rằng ông “vô tội đối với mọi cáo buộc” và bác bỏ các cáo buộc rằng ông đã gây ra thiệt hại tài chính cho nhà nước.
Ông viết rằng các Chromebook “không bị đắt hơn” và “được mua với giá thấp hơn giá thị trường”. “Đó không phải là một sai lệch nhỏ. Đó là sự khác biệt giữa một tội phạm và không phải tội phạm,” Makarim nói. “Nếu không có thiệt hại của nhà nước, thì không có vụ án.”
Tại một buổi họp báo ở Jakarta vào ngày 22 tháng 4, luật sư của ông là Ari Yusuf Amir nêu lo ngại về sức khỏe của thân chủ, nói rằng bác sĩ đã khuyên Makarim phải tiến hành điều trị y tế.
Trong một cuộc phỏng vấn chớp nhoáng với Tech in Asia vào ngày 13 tháng 4, Makarim nói rằng nếu ông bị kết tội, điều đó có thể “hết sức nghiêm trọng” vì vụ án liên quan đến các tập đoàn công nghệ khổng lồ như Google và Gojek, được hậu thuẫn bởi các nhà đầu tư toàn cầu. “Nó sẽ nghiêm trọng đối với nhận thức của Indonesia trên con đường trở thành một cường quốc kinh tế,” ông nói thêm.
Phiên tòa dự kiến sẽ đưa ra phán quyết vào tháng Năm, khoảng tám tháng kể từ khi ông bị tạm giam.
Các lo ngại rủi ro chính sách rộng hơn
Vụ án đã thu hút sự chú ý đến cuộc đấu tranh rộng hơn của Indonesia với nạn tham nhũng liên quan đến mua sắm. Ủy ban xóa bỏ tham nhũng của quốc gia này đã xác định rằng việc mua sắm hàng hóa và dịch vụ là một trong những lĩnh vực phổ biến nhất gắn với các vụ án tham nhũng.
Makarim đã sáng lập Gojek vào năm 2010, một trong những công ty công nghệ có giá trị nhất Đông Nam Á, trước khi gia nhập nội các của cựu tổng thống Joko Widodo với vai trò bộ trưởng giáo dục vào năm 2019. Việc bổ nhiệm ông được xem là dấu hiệu cho thấy Indonesia đang mở rộng bộ máy quan liêu của mình cho các lãnh đạo từ khu vực công nghệ.
Các nhà phân tích cho biết hiện vụ án đang được đọc dưới một lăng kính khác. Với một quốc gia muốn định vị mình như một trung tâm công nghệ khu vực, phiên tòa có thể kéo theo những hàm ý về cách các doanh nhân và chuyên gia nhìn nhận rủi ro trong phục vụ công và rủi ro chính sách.
Theo Achmad Hidayat, một nhà kinh tế và chuyên gia về chính sách công tại UPN Veteran Jakarta, vụ án đã làm xáo trộn một phần cộng đồng công nghệ hải ngoại của Indonesia và một số nhà đầu tư. “Những gì các nhà đầu tư và chuyên gia công nghệ nhìn thấy không chỉ là một vụ kiện pháp lý. Họ nhìn thấy một tín hiệu rằng các quyết định chính sách gây tranh cãi ở Indonesia có thể dễ dàng biến thành rủi ro hình sự,” ông giải thích.
Hidayat cho biết trong nhiều lĩnh vực thúc đẩy đổi mới, thử nghiệm chính sách thường là cần thiết. “Nếu mọi quyết định sai lầm đều bị diễn giải dưới góc nhìn hình sự, thì thứ xuất hiện không phải là quản trị tốt mà là một bộ máy quan liêu bị tê liệt vì sợ hãi.”
Sự không chắc chắn về quy định và lo ngại của nhà đầu tư
Leigh McKiernon, người sáng lập và giám đốc điều hành của công ty tư vấn StratEx, nói rằng luật của Indonesia nhìn chung là đúng về mặt giấy tờ, nhưng cách diễn giải có thể thay đổi theo chính trị. “Mặc dù khung pháp lý về cơ bản hợp lý trên giấy tờ, nhưng có lịch sử là mọi người tin rằng họ đang hoạt động trong khuôn khổ luật pháp, rồi sau đó phát hiện mình gặp rắc rối,” ông nói thêm.
McKiernon cho biết đối với nhà đầu tư, sự không chắc chắn về quy định có thể ảnh hưởng đến dòng chảy vốn. Dù ông nhấn mạnh rằng Indonesia vẫn là một trong những thị trường lớn nhất và hấp dẫn nhất ở Đông Nam Á, ông khuyên các nhà đầu tư nước ngoài nên áp dụng cách tiếp cận thận trọng hơn khi bước vào các quan hệ hợp tác với các cơ quan của chính phủ.
“Các công ty cũng nên tiến hành thẩm định (due diligence) kỹ lưỡng,” McKiernon bổ sung. Ông cũng khuyến nghị hợp tác với các cố vấn pháp lý địa phương giàu kinh nghiệm, những người hiểu môi trường quy định của Indonesia và các động lực chính trị.
Các nhà phân tích nói rằng vụ án của Makarim cho thấy những rủi ro rộng hơn mà nhà đầu tư và lãnh đạo có thể đối mặt khi xử lý các dự án gắn với chính phủ ở Indonesia, đặc biệt khi các chính sách sau đó được xem xét lại dưới sự lãnh đạo chính trị mới. Một vụ án tương tự nổi bật liên quan đến Thomas Lembong, cựu bộ trưởng thương mại dưới thời Widodo, người bị cáo buộc vào năm 2024 về tham nhũng liên quan đến nhập khẩu đường thô trong thời gian ông tại nhiệm từ 2015 đến 2017, mặc dù các thủ tục tại tòa không cho thấy ông đã trực tiếp được hưởng lợi từ chính sách đó.
